واقعیت این است كه مهم‏ترین علّت قیام امام حسین علیه‏السلام تغییر ماهیت اسلام و دور شدن جامعه اسلامی از آرمان‏های بلندی بود كه بعثت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آن‏ها را به ارمغان آورده بود. هدف اصلی قیام، مسدود كردن رخنه و پركردن شكاف انحرافی بود كه در تفكر دینی از داستان سقیفه به بعد پدید آمده بود. سایر عوامل، علل زمینه‏ساز قیام عاشورا محسوب می‏شوند.
قیام سالار شهیدان حضرت اباعبداللّه‏الحسین علیه‏السلام به عنوان بزرگ‏ترین حادثه تاریخ اسلام، پس از رحلت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و به عنوان یك انقلاب بزرگ اجتماعی، از حوادثی است كه زمینه‏های آن یك‏باره در سال 61 هجری پیدا نشد، بلكه ریشه‏های آن را باید در چند دهه پیش و در تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی عصر خلفا جست‏وجو كرد.
آنچه پس از رحلت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در سقیفه بنی ساعده رخ داد، ریشه در حوادث عصر رسالت داشت و آن‏ها نیز به نوبه خود از حوادث پیش از اسلام ریشه می‏گرفت. حادثه عاشورا نیز یكی از پیامدهای تلخ سقیفه بنی‏ساعده بود. به عبارت دیگر، عاشورا حلقه‏ای از زنجیرهای به هم پیوسته‏ای بود كه یك سر آن به سقیفه و سر دیگر آن به «كربلا» منتهی گردید؛ چنان‏كه مهیار دیلمی در غدیریّه خود می‏گوید:

اَضـالِیْلَ سـاقَتْ مُصـابَ‏الْحُسَیْن علیه‏السلام

وَ مَا قَبلَ ذاكَ وَ مـا قَدْ تَلا

فَیَومَ السَّقیفَةِ یَابْنَ النَّبِیَّ

طَرَّقَ یَوْمكَ فی كَربَلا

وَ غَصْبُ اَبیكَ عَلی حَقِّهِ

وَ اُمِّكَ حَسَّنَ اَنْ تُقْتَلا(1)

و ابوذر غفاری در كنار كعبه فرمود: «اگر ولایت و امامت كسی را كه خدای سبحان او را مقدّم داشت می‏پذیرفتید؛ ولیّ خدا محروم و درمانده نمی‏ماند و هیچ واجبی از واجبات الهی ضایع نمی‏گردید.»(2)
چنان‏كه ابن عباس به مردم بصره گفت: «ای امّتی كه در دین خود سرگردان شده‏اید توجّه كنید! اگر آن كس را كه خدا مقدّم داشته بود پیش انداخته، و آن كس را كه خداوند واپس زده عقب می‏راندید، و ولایت را در همان جایگاهی كه خداوند قرار داده می‏نهادید، هیچ نقصانی در ترتیب آنچه خداوند مقرّر فرموده بود پدید نمی‏آمد و دوستی از دوستان خدا فقیر نمی‏گشت و [حتی] دو نفر در حكم خدا با هم اختلاف نمی‏كردند و هرگز افراد امّت درباره چیزی از كتاب خدا با هم درگیر نمی‏شدند! پس بچشید پیامد این تفریط و كوتاهی خود را كه به دست خویش انجام دادید. به زودی آنان كه ستم كردند خواهند دانست كه به كدامین سرانجام دچار خواهند شد».(3)
سقیفه نیز به عنوان یك پدیده اجتماعی، ناگهانی تحقق پیدا نكرد و ریشه‏های آن را باید در عصر جاهلیت و جریانات سیاسی و اجتماعی عصر نبوّت جست‏وجو كرد. در حقیقت سقیفه پیامد بازگشت معیارها و ملاك‏های جاهلی بود.
از این دیدگاه، همه بدبختی‏ها، انحراف‏ها و بدعت‏هایی كه متوجّه اسلام گردید و همه ستم‏هایی كه بر اولیای خدا رفت، به سقیفه می‏رسد و همه بدبختی‏های پس از هجرت به جریان‏های پیش از هجرت، و همه مشكلات پیش از هجرت به بعضی از بزرگان قریش منتهی می‏شود كه منافقانه اظهار اسلام كردند. امام درباره این عناصر فاسد در جامعه اسلامی و فرصت جویی آنان برای رجعت‏طلبی فرمودند:
«... مـا اَسْلَمُوا وَ لـكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ اَسَرُّوا الْكُفْرَ، فَلَمّا وَجَدُوا اَعْوانًا عَلَیْهِ اَظْهَرُوهُ»؛(4) اینان مسلمان نشدند، بلكه فقط تظاهر به مسلمانی كردند و كفر را در دل پنهان داشته‏اند و آن‏گاه كه یار و همدستانی یافتند كفر پنهان خویش را آشكار نمودند.
رویدادهای پس از رحلت رسول خاتم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله این حقیقت را تأیید می‏كند كه عوامل رجعت طلب، برای برگرداندن سنّت‏ها و عقاید دوران كهن با جدّیت تلاش كردند و عدّه‏ای از افراد ضعیف الایمان نیز به دلیل سستی اعتقاد، با سكوت خویش زمینه را برای قدرت یابی گروه نخست فراهم نمودند و به تدریج جامعه اسلامی به تباهی كشیده شد. البته این ارتجاع دور از انتظار نبود؛ زیرا علاوه بر این‏كه مشركان به طور كلّی در حجاز ریشه‏كن نشدند، تعدادی از صحابه پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله نیز با تظاهر به اسلام، ایمان واقعی به رسالت حضرت صلی‏الله‏علیه‏و‏آله نیاورده بودند. اصولاً در هر انقلاب فرهنگی، سیاسی و اجتماعی چنین پدیده‏ای قابل پیش‏بینی است؛ زیرا در هر نهضتی اوّلاً تحول اعتقادی ـ اخلاقی در افراد به كمال نمی‏رسد، ثانیا همه افراد، مشمول تحوّل نمی‏شوند. در نتیجه، هم بقایای آثار اعتقادی ـ اخلاقی گذشته تا حدّی در فرد مؤمن باقی می‏ماند و هم عناصر تحوّل‏ناپذیر نقش ایفا می‏كنند و زمینه بازگشت جامعه به نظام پیشین را فراهم می‏نمایند.
بی توّجهی عدّه‏ای از مسلمانان صدر اسلام به جریان غدیرخم و ولایت علی علیه‏السلام و تشكیل سقیفه بنی‏ساعده، در واقع به همین علل بوده است. حضرت علی علیه‏السلام پس از ماجرای سقیفه با قلبی محزون فرمودند: «هان! به هوش باشید كه دست از ریسمان اطاعت بر گرفته‏اید. و با تجدید رسوم جاهلیت، دژ محكم الهی را در هم شكسته‏اید... آگاه باشید! كه پس از هجرت، [دوباره [همچون اعراب بادیه‏نشین شده‏اید، و بعد از اخوّت و برادری و اتحاد و الفت، به احزاب مختلف تقسیم گشته‏اید، از اسلام به نام آن اكتفا كرده‏اید و از ایمان جز تصوّر و ترسیمی از آن چیزی نمی‏شناسید... گویا می‏خواهید با هتك حریم الهی و نقض پیمانی كه خداوند آن را مرز قانون خویش در زمین و موجب امنیت مخلوقش قرار داده، اسلام را وارانه كنید...!